Geschiedenis van De Kop
De culturele ontwikkeling aan de Kop van ’t Land begon waarschijnlijk zo’n honderd jaar na de St. Elisabethsvloed van 1421. Tijdens die vloed overstroomde de gehele Grote Waard, inclusief het huidige Eiland van Dordrecht. Alleen de stad bleef gespaard. De Kop van ’t Land liep ook onder en maakte vanaf dan deel uit van het Bergse Veld, een groot zoetwatergetijdengebied, dat na de overstromingen was ontstaan.
Biesbosch
Doordat de rivieren vrij spel hadden - de dijken waren na de overstromingen van 1421 niet meer hersteld - werd decennia lang rivierklei afgezet. Maar omdat het gebied onderhevig was aan getijdenbeweging, vielen hier en daar bij eb de hoger opgeslibde delen (gorzen) af en toe weer droog. Hierop begon als eerste biezen en riet te groeien, al snel gevolgd door struiken. Zo slibde het land langzaam op en kwamen steeds grotere delen droog te liggen. De Biesbosch was ontstaan.
Eendenkooien
Op een kaart uit 1592 waarop de Kop van ’t Land te zien is, valt meteen op dat de Zeedijk nog niet is aangelegd en dat er eigenlijk niets te beleven is... Het enige dat te zien is, is een eendenkooi met vier vangpijpen. Deze zal waarschijnlijk ter hoogte van de splitsing Zuidendijk/Zeedijk hebben gelegen. Toeval of niet, maar op deze plek woont nog steeds een familie Kooijman.
Kaart 1592 (zuiden boven)
Ook op een kaart uit 1611 is deze eendenkooi nog te zien, maar nu met vijf vangpijpen. Het lijkt er zelfs op dat er een tweede, kleinere kooiplas bij is aangelegd. Op een kaart uit 1625 is iets ten noordwesten van de kooiplas ook een weggetje en mogelijk een kooihuis afgebeeld. Kaarten uit 1631 en 1633 laten duidelijk twee kooiplassen zien: een grote met vijf vangpijpen en een kleinere met twee. Op een kaart uit 1731 staat nog steeds 'kooyen' vermeld, nu duidelijk zichtbaar gelegen ten noorden van de splitsing Zuidendijk/Zeedijk, rechts van wat nu de Bildersteeg is (de gestippelde lijn met het woord 'Ray'). Tot wanneer deze eendenkooi heeft voortbestaan is nog niet onderzocht.
Kaart 1611 Kaart 1625
Kaart 1631 Kaart 1633
Wachthuys, Redout of Fort
Een detail van een kaart van omstreeks 1617 laat nog iets anders interessants zien aan de Kop. Hierop is een huisje getekend dat op een verhoging bijna aan het water ligt. Er staat bijgeschreven: ‘Wachthuijs aenden Biesbos’. Ook op de kaart uit 1631, waarop de twee eendenkooien zijn afgebeeld, staat een gebouw op een heuveltje getekend met de tekst: ‘ ’t Fort opden Bies Bosch’. De kaart van 1633 spreekt van aan: ‘Redout’. Ook een kaart uit 1638, verschillende kaarten uit 1642 en kaarten uit 1659 en 1660 spreken van een Fort, Fordt, Redout of Wachthuijs. Op de kaart van 1660 komt voor het eerst het woord ‘Kop’ voor: ‘Kop van Biesbos’.
Kaart 1617 Kaart 1638
Kaart 1642 Kaart 1660
Duidelijk is dat hier sinds de 17e eeuw een ‘Wachthuijs’, ‘Fort’ of ‘Redoute’ heeft gestaan. Dit maakte waarschijnlijk onderdeel uit van de Rotterdamse Admiraliteit, ook wel de Admiraliteit van de Maze genoemd. De oprichting van de Admiraliteit vindt zijn oorsprong in de Tachtigjarige oorlog. Na de inname van Brielle bundelen de aanhangers van Willem van Oranje hun krachten wat betreft de oorlogvoering ter zee en in 1575 wordt het eerste Admiraliteitscollege opgericht in Rotterdam. Dordrecht had eens in de acht jaar zitting in het bestuur van de Admiraliteit. De Admiraliteit had als voornaamste taken de uitrusting van oorlogsschepen, bescherming van de handel en beveiliging van zee en rivieren, inning van verschuldigde (tol)tarieven en rechtspraak in buit- en prijszaken. Deze situatie bleef tot 1795 gehandhaafd. De Admiraliteit was daarmee de voorloper van de huidige marine. Het wachthuis had als taak om de bewegingen van vijandelijke Spaanse schepen te volgen. De Spanjarden bezetten immers Brabant en zouden een aanval op de Hollandse steden van de Republiek kunnen voorbereiden.
Kaart 1659 Kaart 1660
Eén van de oudere bewoners van de Kop van ’t Land vertelde eens dat ze als kind in de hoek van de Zeedijk/Provincialeweg speelde. Daar bevond zich in de slootkant een gat, daar waar nu ongeveer de kazemat staat. Ze keek naar binnen en zag een oude kelder met potten van aardewerk. Heel geheimzinnig! Zou dit een kelder zijn van het oude fort? Het gat is helaas verdwenen, maar de locatie maakt het aannemelijk dat het om het oude wachthuis gaat. In ieder geval hebben amateur-archeologen vondstmeldingen gedaan van 17de eeuws aardewerk en munten, die ze in de geploegde akker achter de kop hadden gevonden.
Inpoldering en ontstaan Zeedijk
De oudste polder in het gebied buiten de stad Dordrecht is de polder Het Oude Land van Dubbeldam, die in 1603 ontstond. Op een kaart uit 1642 is te zien dat hieraan grenzend inmiddels ook een poldertje is vastgeplakt in de richting van de Kop.
Kaart 1642
Op de oudere kaarten is nog geen Zeedijk te zien, maar op de kaart van 1659 is deze duidelijk aanwezig. Dat kan kloppen, want de Zeedijk werd aangelegd in 1651.
Gront vande Graeff-lyckheyt, Den Heeren Wegh en het wiel
Op een kaart uit 1673 is nog meer bebouwing aan de Kop van ’t Land te zien, aan het einde van een zijweggetje van ‘Den Heeren Wegh’. Wellicht gaat het hier om buitenplaatsen of hoeves.
Kaart 1673 Kaart 1717
De Heerenweg, naar ‘D’ Ambachts Heeren van Dubbeldam’ (kaart ca. 1660), dan enkel bestaand uit een korte, kaarsrechte dwarsverbinding tussen wat nu de Provincialeweg en de Zeedijk is, is overigens al te zien op een kaart uit 1659. Maar reeds in 1715 breekt de Zeedijk op meerdere plaatsen door. Ter hoogte van de Alloysehoeve en de Heerenweg ontstaan wielen. Een wiel is een grote ronde kom waarin na reparatie van de dijk water blijft staan. Het wiel aan de Heerenweg is te zien op een kaart uit ca. 1717. Daarna werd de tot dan toe rechte Heerenweg om het wiel heen geleid en ontstond er een kronkel in het weggetje (zie ook de kaart van ca. 1724). De loop van de Heerenweg is tot op de dag van vandaag ongewijzigd. Ook is nog steeds een stukje van het wiel aanwezig, grenzend aan de tuinen van Heerenweg 7 en Zeedijk 22.
Kaart 1724 kaart 1731
18e eeuw tot nu
De Kop van ’t Land laat nog steeds een karakteristiek beeld zien van de relatie tussen mens en water, vroeger en nu en van authentieke dijkbewoning uit de tijd dat er kleine boerenbedrijfjes ontstonden in het ingepolderde gebied.
Naast markante, authentieke bebouwing aan de Kop van ’t Land zijn er nog tal van landschappelijke waarden aanwezig, zoals het genoemde wiel, de slingerende loop van de Heerenweg hier omheen, rijtjes oude knotwilgen, oude ongelijke aardhaalzones parallel aan de dijk, waar rond 1651 de grond vandaan werd gehaald om de Zeedijk mee op te werpen, maar ook een buitendijks gelegen haventje van iets latere tijd.
Voor wie wil weten welke cultuurhistorische en landschappelijke elementen er nu nog aanwezig zijn aan de Kop van ’t Land kan de Cultuurhistorische Atlas van IJsselmonde en het Eiland van Dordrecht raadplegen.